Để có thể tự kiểm soát, quản lý tốt bệnh đái tháo đường, người bệnh cần hiểu rõ nguồn thực phẩm để chọn lựa cho thích hợp.

Tại sao thực phẩm lại quan trọng như vậy? Bởi vì sự lựa chọn thực phẩm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến lượng đường trong máu, và việc kiểm sóat ổn định đường trong máu chính là mục tiêu đầu tiên trong điều trị đái tháo đường.

Đường Glucose là lọai đường được tạo ra từ thực phẩm ăn vào. Khi vào máu, đường là nguồn cung cấp năng lượng chính cho tế bào. Một lọai nội tiết tố tên là Insulin sẽ giúp tế bào hấp thu và sử dụng đường Glucose này. Ở người bệnh đái tháo đường, cơ thể không sản xuất insulin, hoặc sản xuất không đủ insulin, hoặc do tế bào không sử dụng được insulin, vì vậy cơ thể không có được năng lượng cần thiết từ đường. Đường không sử dụng sẽ bị ứ đọng trong máu gây tổn thương, biến chứng cho cơ thể.

Thực phẩm giàu chất carbohydrate (nhóm bột, đường) là lọai thực phẩm được chuyển hóa nhanh thành đường Glucose. Vì vậy, yếu tố quan trọng trong quản lý bệnh đái tháo đường là kiểm sóat số lượng thực phẩm thuộc nhóm bột, đường trong khẩu phần của mình. Ngoài ra, cũng không kém phần quan trọng là kiểm sóat ngăn ngừa các biến chứng của bệnh đái tháo đường như khẩu phần hạn chế chất béo no (mỡ động vật), khẩu phần hạn chế muối ( ít hơn 6g/ngày) và khẩu phần giàu chất xơ (25-30g chất xơ/ngày).

Để xây dựng được cho mình những bữa ăn đi từ nguồn thực phẩm hợp lý, người bệnh cần phải biết một số kỷ năng trong chọn lựa thực phẩm, chế biến thức ăn và cách ăn uống.

Phần 2: Hướng dẫn người bệnh đái tháo đường tự xây dựng bữa ăn cho mình

Có nhiều lời khuyên, đề nghị, khuyến cáo mà người bệnh phải nhớ khi xây dựng bữa ăn cho mình, chẳng hạn như nên sử dụng các loại thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp⁽¹⁾, nên có bao nhiêu lượng gram carbohydrate một ngày là đủ, ….Thế nhưng, điều không đơn giãn là làm thế nào để người bệnh nhớ hết tất cả, và quan trọng là thực hiện được tất cả? Và làm thế nào để người bệnh tự tin để có quyết định lựa chọn hợp lý cho mình?

Nguyên tắc:

Nguyên tắc đầu tiên người bệnh nên nhớ là:

- Mỗi người bệnh đái tháo đường đều khác nhau, không ai giống ai. Do đó, không có 2 khẩu phần xây dựng giống nhau cho 2 người khác nhau. Phải tạo bữa ăn theo nhu cầu riêng và nhu cầu đặc biệt nếu có cho mỗi người bệnh

- Khầu phần xây dựng tốt nhất là khẩu phần đạt mục tiêu kiểm soát đường máu và ngăn ngừa biến chứng

- Khẩu phần xây dựng phải có tính khả thi để người bệnh thực hiện được

Các kỷ năng xây dựng khẩu phần cần phải biết

1.Cách chọn lựa thực phẩm:

- Chọn đa dạng thực phẩm, kết hợp nhiều lọai thực phẩm trong bữa ăn, trong ngày. Sự kết hợp đa dạng sẽ giúp bổ sung qua lại thành phần các chất dinh dưỡng trong thực phẩm khác nhau, bởi vì không có lọai thực phẩm nào là đầy đủ tất cả các chất dinh dưỡng.

- Đối với nhóm lương thực, ngủ cốc giàu chất bột như gạo, mì, nui, bánh mì, các lọai đậu…nên chọn lọai còn nhiều chất xơ như gạo chưa qua chà xát, đậu (còn vỏ),…

- Đối với nhóm trái cây, nên dùng kết hợp vài lọai trái cây trong ngày, dùng vào các bữa phụ xen kẽ bữa chính, hoặc sau khi ăn. Một ngày dùng 2-3 lần. Phải lưu ý kết hợp giữa trái cây giàu đường và trái cây ít đường.

- Đối với nhóm thực phẩm giàu đạm như thịt, cá, trứng,…số lượng nên ăn vừa đủ trong 3 bữa ăn chính. Chú ý đậu phụ làm từ đậu nành là thực phẩm rất giàu đạm thực vật, nên kết hợp đạm thực vật với đạm động vật. Đạm động vật thường kèm chất béo cao, do đó nên chọn lọai nạc ít chất béo.

- Đặc biệt, lưu ý đừng thiếu 1-2 cử sữa trong ngày, vì sữa là nguồn thực phẩm không chỉ giàu đạm mà còn cung cấp dồi dào lượng khóang chất cần thiết như canxi, sắt, kẽm, mag-ne,…

- Đối với nhóm cung cấp chất béo, nên hạn chế dùng mỡ động vật, margarine, bơ vì đây là những lọai thực phẩm giàu trans-fat, trans-fat bất lợi cho tim mạch. Sử dụng dầu thực vật, cá thì có lợi cho tim mạch.

- Đối với nhóm rau, gồm rau lá, rau củ, rau trái, nên sử dụng đa dạng các lọai rau trong bữa ăn. Tổng cộng khỏang 300g/ngày. Như vậy mới đáp ứng được nhu cầu chất xơ trong ngày.

- Cuối cùng, đối với nhóm gia vị hay nước xốt, nước trộn có đường, lượng đường có thể sử dụng trong ngày trung bình không quá 10g. Vì vậy, người bệnh đái tháo đường vẫn có thể dùng đường nêm nếm trong thức ăn, hoặc ăn thức ăn ngọt. Vấn đề là biết mình nên ăn bao nhiêu cho phù hợp, chứ không buộc phải nhịn ăn đường hoàn toàn.

Trên thực tế, cách chọn lựa thực phẩm đơn giãn cho người bệnh là:

+ Trước tiên, xác định thực đơn mình muốn ăn gì từ sáng đến tối, số cử ăn trong ngày là bao nhiêu, bao nhiêu bữa ăn chính, bao nhiêu bữa ăn phụ?

+ Kế đến, phân bố thực phẩm chính cho 3 bữa ăn chính, gồm: gạo (hay mì, bánh mì,…); thịt (hay cá, đậu phụ, trứng,…), các lọai rau cho món xào và canh theo 3 bữa ăn chính.

+ Kế đến nữa, phân bố dầu ăn và gia vị nêm nếm trong mức vừa đủ cho việc chế biến 3 bữa ăn chính

+ Cuối cùng, phân bố 2-3 bữa phụ xen kẽ bằng trái cây, sữa hoặc các món ăn làm từ sữa

Như vậy, người bệnh có thể chọn lựa thực phẩm một cách đa dạng, đồng thời vẫn kiểm sóat được số lượng thực phẩm ăn vào theo các nhóm cho mình mỗi ngày, mỗi bữa ăn.

2.Cách chế biến thức ăn tại nhà

Vì là khẩu phần hạn chế đường, hạn chế béo, hạn chế muối và giàu chất xơ, nên người bệnh phải lưu ý cách chế biến như sau:

- Nên chế biến các món ăn theo cách luộc, hầm, nấu (ít sử dụng chất béo thêm vào) hơn là các món chiên xào nhiều dầu mỡ

- Hạn chế muối bằng cách nấu không nêm nếm trước, đến khi ăn mới lường cho muối hay nước mắm vào phần ăn của mình. Hoặc nêm nếm trong khi nấu, nêm vừa ăn (không mặn), đến lúc ăn không nêm thêm muối, nước mắm vào nữa

- Tăng cường chất xơ bằng các món rau: rau trộn, rau luộc, rau xào, rau nấu canh,…

Tóm lại, nên ra thực đơn một tuần hoặc 2-3 ngày trước để chủ động việc đi chợ, chuẩn bị sẵn thực phẩm và cách chế biến thức ăn theo ý muốn

3.Cách ăn uống

- Nên ăn nhiều bữa nhỏ: 3 bữa hay nhiều hơn (4-5 bữa/ngày) tốt hơn là ăn 1-2 bữa ăn lớn

- Nên có các bữa ăn phụ (2-3 bữa) giữa các bữa ăn chính, để giúp giảm đói giữa bữa và phòng ngừa giảm đường huyết. Các bữa phụ nên là sữa, trái cây,…

- Tập thói quen ăn chậm rãi, nhai kỹ. Trong bữa ăn nên dùng các món canh, xúp, rau trước khi ăn đến món ăn chính, ăn như vậy người bệnh sẽ có cãm giác no và không bị xót xa sau khi ăn.

- Đối với thực phấm chế biến sẵn, đóng hộp, nên đọc kỹ nhãn sản phẩm trước khi mua sử dụng. Lưu ý các chất béo, béo no, natri (muối ăn) là các chất mình cần hạn chế. Nếu thực phẩm nào nhiều các chất này thì nên hạn chế sử dụng.

- Khi đi ăn ngoài, vì không chủ động được cách chế biến, cho nên sẽ chọn các món ăn hạn chế béo, ngọt, giàu xơ. Các món ăn chính nếu có số lượng nhiều nên bớt đi một phần số lượng, không cần phải ăn hết phần.

Kết luận:

- Hiển nhiên, khi mắc bệnh đái tháo đường người bệnh cần dành nhiều thời gian hơn để tự chăm sóc bữa ăn cho mình, hơn là chăm sóc các lĩnh vực khác so với khi mình chưa bệnh.

- Tự chăm sóc bữa ăn cho mình là một quá trình thực hiện bền bĩ, đầy kiên nhẫn để đạt được hiệu quả trong điều trị bệnh. Khi đã tạo được thói quen trong kiểm sóat bữa ăn thì công việc tự chăm sóc sẽ trở nên đơn giãn hơn cho người bệnh.

- Cần trang bị một số phương tiện để thực hiện trong chế biến tại bếp như cân, muỗng lường, chén lường,…

(1)Chỉ số đường huyết của thực phẩm: phản ánh mức độ làm tăng đường trong máu sau khi ăn thực phẩm. Có 3 mức độ:

- Chỉ số đường huyết thấp: <50

- Chỉ số đường huyết trung bình: 50-70

- Chỉ số đường huyết cao: >70

Người bệnh đái tháo đường nên chọn lọai thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, trung bình; hạn chế lọai thực phẩm có chỉ số đường huyết cao